Kâğıt üzerinde sınıflar ideal, hedefler büyük, eğitim vizyonu çağdaş! Peki, 38 öğrencili sınıfta bireysel gelişim nasıl takip edilecek? 38 öğrencili sınıfta her çocuğun gelişimini adım adım takip etmek, oyun temelli ölçme yapmak ve bireysel eğitim sunmak mümkün mü?

Yıllar önce okuduğum, yazarını hatırlamadığım ama hafızamdan hiç silinmeyen bir gazete yazısı vardı: "Kalem Aşısı."

Hikâye, Doğu Anadolu’nun kışın yolları kardan kapanan ücra bir köyünde geçer. Köyün sağlık ocağını uluslararası bir heyet ziyaret eder. Sağlık ocağındaki kayıt defterlerini incelerler; bakarlar ki en uzak mezradaki evlere dahi gidilmiş, aşılar eksiksiz vurulmuş, sağlık taramaları günü gününe işlenmiş. Heyet hayran kalır, doktora teşekkür edip ayrılır. Aylar sonra Ankara’dan bir davet gelir. UNICEF heyeti doktoru yılın en başarılı hekimi seçmiştir ve ödülünü Ankara’daki törende bizzat alacaktır. Tören biter, çıkışta gazeteciler doktorun etrafını sarar: "Hocam, iki metre karın altında, o yoklukta, dağ başındaki mezralara ulaşıp bu aşıları nasıl tamamladınız? Bu mucizeyi anlatır mısınız?" Doktor gayet sakin cevap verir: "Yahu ne mucizesi, o aşıların hepsi 'kalem aşısı'dır. İki metre kar var, sağlık ocağının kapısından burnumuzu çıkaramıyoruz. Ama her hafta merkezden yazı geliyor; 'Şu aşıyı yaptınız mı, bu taramayı girdiniz mi?' Mecburen defteri önümüze çekip hepsinin karşısına 'Yapıldı' diye kalemle tik attık."

Bu anektodun yanına, yine yıllar önce bir gazete köşesinde okuduğum başka bir yazıyı ve yazarla yaptığım tartışmayı koymak gerekir. Bugün profesör unvanı taşıyan bir akademisyen köşesinde; "Bir öğretmenin her dersi bir tiyatro sahnesi gibi olmalı; öğretmen her derste öğrenciyi uçurmalı, farklı dünyalara sürüklemeli, adeta bir şovmen gibi sahne almalı" minvalinde cafcaflı bir yazı kaleme almıştı.

Yazının altına sahadan bir eğitimci refleksiyle bir yorum bırakmıştım: "Bu satırları yazan arkadaşın ömründe hiç öğretmenlik yapmadığına adım gibi eminim. Sınıfların kalabalığı ortadayken, her çocuğun öğrenme hızı ve seviyesi bambaşkayken bir öğretmen her gün, her ders saatinde tiyatro sanatçısı gibi şov yapamaz."

Akademisyen arkadaşımız bana cevaben üniversiteyi birincilikle bitirdiğini, ABD’de burslu yüksek lisans ve doktora yaptığını, bu konularda dünyada araştırmalar yürüttüğünü uzun uzun anlatan bir savunma yazmıştı. Aradan yıllar geçti ben sahadan biri olarak hâlâ aynı yerdeyim.

Akademi salonlarının steril ortamında ya da okyanus ötesi amfilerde teoriler üretmek kolaydır. Fakat haftada otuz saat derse giren bir insanın her kırk dakikada bir "tiyatro oyuncusu aşkıyla sahneye fırlamasını" beklemek, hayatın olağan akışına aykırıdır. O akademisyenin iddiaları da bana hep bir tür "kalem aşısı" gibi geldi. Sahaya hiç basmamış, tebeşir tozu yutmamış, kalabalık bir sınıfın uğultusunu göğüslememiş olanların masa başında yazdığı romantik bir kurgu...

Ne yazık ki Resmî Gazete’de yayımlanan 2027 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı’nın eğitim başlıklarını incelerken, karar vericilerin de tam olarak bu akademisyen gibi düşündüğünü, sahadan kopuk yeni bir "kalem aşısı" dosyası hazırladığını görüyorum.

Kâğıt üzerindeki veriler her zaman pırıl pırıldır; vicdan rahatlatır, raporları süsler. Bakanlığın 2025-2026 örgün eğitim istatistiklerine bakarsanız Türkiye genelinde ilkokullarda derslik başına düşen öğrenci sayısı 19’dur. Yerel verilere, örneğin Balıkesir İl Millî Eğitim Müdürlüğü’nün resmî göstergelerine baktığınızda da ilkokul ve ortaokullarda derslik başına düşen öğrenci sayısı 18 olarak görünür.

İşte "kalem aşısı" burada devreye girer. Ortalamayı bir kenara bırakıp sahaya, okulların kendi resmi sayfalarındaki somut rakamlara indiğinizde bambaşka bir gerçekle karşılaşıyoruz. Okulların sayfalarındaki öğrenci sayısıyla derslik sayısına baktığımızda:

  • Balıkesir merkezdeki Kadriye Kemal Gürel İlkokulu’nda derslik başına düşen öğrenci sayısı 38.
  • Ercan Kıvrak İlkokulu’nda 35.
  • Atatürk İlkokulu’nda 32.
  • Burhan Erdayı İlkokulu’nda 29.

Öyleyse "18" ortalaması nereden çıkıyor? Kırsala gidip Atköy İlkokulu’nda öğrenci-derslik sayısı ortalamasını aldığımızda sınıf mevcudu 6, Konakpınar’da 11, Köylüköy’de 8. Siz 6 kişilik köy okuluyla 38 kişilik merkez okulunu aynı sepete koyup aritmetik ortalama aldığınızda kâğıt üzerinde "18 kişilik ideal sınıflar" elde edersiniz. Fakat bu hesap oyunları, Kadriye Kemal Gürel İlkokulu’nda 38 kişilik bir sınıfta nefes nefese ders anlatan öğretmenin çaresizliğini de o sınıfta sıkışıp kalan öğrencinin gerçeğini de zerre kadar değiştirmez.

Şimdi gelin bu tablonun üzerine 2027 Yıllık Programı’nın büyük vaatlerini yerleştirelim.

Program diyor ki: "Öğretmenlere süreç odaklı, oyun temelli sınıf içi ölçme ve değerlendirme materyalleri sunulacak; Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli doğrultusunda sınav merkezli yapıdan vazgeçilip her çocuğun bireysel gelişim yolculuğu adım adım takip edilecek."

Tıpkı öğretmeninden her ders şovmenlik bekleyen o akademisyen gibi, Ankara da öğretmenden mucize bekliyor: 38 çocuğun omuz omuza oturduğu, öğretmenin sıraların arasında yürümekte bile zorlandığı, 40 dakikalık derste her öğrenciye bir dakika bile söz hakkının düşmediği bir sınıfta hangi "bireysel süreç takibinden", hangi "oyun temelli derinlemesine gözlemden" bahsediyorsunuz?

Öğretmenin eline matbu gelişim rubrikleri, oyun şablonları ve dijital takip formları tutuşturduğunuzda sınıf ortamı kendiliğinden çağdaş pedagojiye kavuşmuyor. Aksine, ders yükü altında ezilen, sınıf yönetimini sağlamaya çalışan öğretmene yeni bir kırtasiyecilik icat edilmiş oluyor. O öğretmen ne yapacak? Tıpkı köydeki doktor gibi defteri, ekranı önüne çekecek; 38 kişilik sınıfta yapamadığı gözlemleri, uygulayamadığı süreç değerlendirmelerini sisteme "yapıldı" diye işaretleyecek. Yani eğitimimiz yeni bir "kalem notu" evresine sürüklenecek.

Ölçme teknolojilerini güncellemek şüphesiz kıymetlidir. Ancak sahadaki fiziki altyapı gerçeğini görmezden gelip bütün enerjiyi "çıktıları ve sınavları dijitalleştirmeye" vermek sorunu çözmez sadece teşhisi parlatır. Kamu sabit sermaye yatırımları içinde eğitime ayrılan pay yaklaşık %9,4 seviyesinde kalırken, şehir merkezlerinde nüfus yoğunluğunun getirdiği derslik açığına neşter vurulmadıkça bu dijital vizyon ne kadar başarılı olabilir?

Kütüphaneleri yaşayan merkeze dönüştürmeyi vadeden metinler ne yazık ki okulun en çıplak ihtiyacı olan "insani mevcuttaki bir dersliği ve o sınıfa nefes aldıracak zamanı" öğretmene teslim edemiyor.

Ortalamalarla gizlenen kalabalık sınıfları çözmeden, öğretmenin üzerindeki ders yükünü hafifletmeden ve sınıf ortamını pedagojik olarak yönetilebilir kılmadan hazırlanan her süreç odaklı materyal, arşiv raflarında sararmaya mahkûmdur. Ankara’daki karar vericiler artık ortalama hesaplarını, masa başı şablonlarını ve "öğretmen her ders tiyatrocu gibi olmalı" diyen elitist teorileri bir kenara bırakıp şehir merkezlerindeki 35-40 kişilik sınıfların kapısını aralamalıdır.

Aksi takdirde, raporlarda tüm hedefler tutmuş görünür, başarı belgeleri dağıtılır ama sınıfta kalan yine memleketin çocukları olur. Günün sonunda eğitim tarihimiz, bir başarı destanını değil, koca bir "kalem aşısı" tiyatrosunu yazar.