Milyonlarca öğrenci 11 haftalık yaz tatiline hazırlanırken uzmanların dikkat çektiği “yaz kaybı” riski yeniden gündemde. Uzun tatil dönemi; doğru planlandığında çocuklar için doğa, spor, üretim ve keşif dolu bir gelişim fırsatına dönüşebilir.
Bu hafta okullarımızda son zil çalacak ve milyonlarca çocuk, on bir haftalık bir yaz tatiline çıkacak. On bir hafta, bir çocuğun gelişimsel kronolojisinde küçümsenemeyecek kadar uzun, doğru yönetilmezse akademik olarak geriletecek kadar riskli bir süredir. Eğitim literatüründe "Yaz Kaybı" olarak adlandırılan ve öğrencilerin yaz boyunca ortalama 1-2 aylık matematik ve fen becerisini tamamen unutmasına yol açan o kronik risk, tam da bu haziran günlerinde kapımızı çalıyor.
Bu risk sadece teorik bir endişeden ibaret değil. Prof. Dr. Selçuk Şirin’in yıllardır yaptığı araştırmalara dayanarak feryat ettiği sosyolojik bir gerçektir. Şirin, dünya ülkelerindeki öğrencilerin bu uzun dönemi projelerle, kamplarla, bağımsız araştırmalarla ve tasarımlarla geçirerek "yaparak öğrenme" sürecine dahil olduğunu; bizim ülkemizde ise çocukların tamamen zihinsel bir atalet ve kontrolsüz bir "tatil havası" içinde eylül ayına ulaştığını çarpıcı verilerle ifade eder. Gelişmiş ülkeler yazı bir gelişim köprüsü olarak görürken, biz maalesef bir "öğrenme molası" değil, "zihinsel duruş" dönemine çeviriyoruz.
Peki ne yapmalıyız? Çocuğu eve kapatıp günde yüzlerce test çözdürerek tatili zehir etmek mi yoksa o tamamen boş bırakılmış tatil havasının rehavetine kapılmak mı? Elbette ikisi de pedagojik birer hatadır. Doğru formül okulun verdiği zihinsel disiplini kaybetmeden, okulun çocuğun elinden aldığı "serbest zamanı" ve "kendini keşfetme" fırsatını ona geri vermektir.
Balıkesir, coğrafi yapısı gereği bu uzun tatili en karakteristik yaşayan şehirlerden biri. Okullar kapandığı an çocuklarımızın rotası genellikle iki ana duraktan geçer: Ya Edremit Körfezi’nin ve Marmara sahillerinin serin suları ya da köylerdeki büyükanne ve büyükbabaların gölgesi. Çevre psikolojisinde "Mavi Alan" olarak adlandırılan sahil kenarları, çocuklardaki kış yorgunluğunu ve okul stresini en hızlı düşüren doğal terapilerdir. Diğer taraftan çocuklarımızın köylere, büyüklerin yanına gitmesi ise bambaşka bir kazanımdır. Şehir merkezindeki apartman dairesinden çıkan bir çocuğun köy hayatını soluması, tarımsal üretim kültürünü yerinde edinmesi çocuklar için harika bir eğitimdir. Bunun yanında çocukların köylerde açık alanda zaman geçiresi, koşması, oynaması onların gelişimi için bulunmaz bir fırsattır.
Peki ya bu 11 haftayı sahil kasabalarında ya da köylerde değil de şehir merkezinde, apartman dairelerinde geçirecek çocuklarımız ne yapacak? Merkezde kalan çocuklar için yaz dönemi, organize edilmiş eğitim ve spor aktiviteleriyle zenginleştirilebilir. Yerel yönetimlerin, kulüplerin ve okulların açtığı yaz okulları; robotik kodlamadan akıl oyunlarına, sanatsal atölyelerden dil kurslarına kadar çocuklara geniş bir gelişim yelpazesi sunar. Kış boyunca hareketsiz kalan çocuklar için yaz, sporla buluşma mevsimidir. Yüzme, basketbol, tenis veya atletizm gibi branşlar; takım ruhunu, yenilgiyle baş etmeyi ve kurallara uymayı öğretir. Sporla deşarj olan çocuk, enerjisini doğru yere yönlendirdiği için ekran bağımlılığından da kendiliğinden uzaklaşır.
Dahası, Selçuk Şirin'in işaret ettiği "proje tabanlı öğrenme" ve üretim kültürü için illa ki büyük tarlalara ihtiyaç yoktur. Şehirde kalan bir çocuk için evinin balkonu harika bir tarım laboratuvarına dönüştürülebilir. Balkonda bir saksıya ekilecek domates, salatalık veya biber fidesinin sorumluluğunu çocuğa vermek, ona paha biçilemez bir yaşam deneyimi sunar. Çocuğun o fidenin günlük sulamasını yapması, bakımını üstlenmesi, toprağın canlanışını izlemesi ve nihayetinde kendi büyüttüğü bitkinin ürün verdiğini görüp onu elleriyle toplaması, emek-ürün ilişkisini kavrayabileceği en somut projedir. Dijital ekranların yapay dünyasından sıkılan çocuk, bir çiçeğin veya fidenin büyüme mucizesine ortak olarak gerçek hayatı keşfeder. Ben çocuklarıma bu kültürü verebilmek için balkonumda çok domates, salatalık, biber yetiştirmişimdir.
Şehirde geçirilecek uzun yaz aylarının çocuğa kazandıracağı en büyük yetkinlik ise şüphesiz "vicdani ve insani" gelişimdir. Kavurucu yaz sıcaklarında sokaklarda susuz ve aç kalan kedi ve köpeklerin yaşam mücadelesi, çocuklarımıza empatiyi öğretmek için en kıymetli eşiktir. Her gün sokağın köşesine bir kap temiz su koyma, o suyu düzenli olarak tazeleme ve hayvanlara yem verme sorumluluğu bir çocuğa aşılandığında sadece çevreye duyarlı bir birey değil, kalbi merhametle atan bir insan yetiştirmiş oluruz. Hayata vicdan penceresinden bakmayı öğrenen bir çocuğun gelecekte topluma katacağı değer, çözdüğü binlerce matematik testinden çok daha büyüktür.
Çocukların yazın dijital dünyaya sığınmasının en büyük sebebi zaten bu "can sıkıntısı" ve alternatif bir cazibe merkezinin olmamasıdır. Beyin, dijital ekranda çok ucuz ve hızlı bir dopamin bulur. Bu dopamini açık havada, sahada, balkondaki saksıda veya mahallenin bir köşesinde daha anlamlı bir etkinlikle ikame edemezsek, çocuğu ekrandan sadece kavga ederek uzaklaştırabiliriz. Çocuğa sadece "Tableti bırak!" demek bir işe yaramaz; elimizdeki telefonları bırakarak önce biz rol model olmalı, ardından sahil çantamıza ya da spor torbamıza mutlaka bir kitap eklemeliyiz. Ağaç gölgesinde veya antrenman arasında geçirilen o "yarım saatlik" okuma kuşağı, yazın en güçlü zihinsel bağıdır.
Balıkesir, çocuklara doğayı, sporu, üretimi, vicdanı ve tarihi bir arada sunabilecek güzel bir açık hava laboratuvarıdır. Çocuğun elinden dijital ekranı almanın yolu, onun yerine sokağımızdaki veya parklarımızdaki ağaçlardan, çiçeklerden bir yaprak koleksiyonu yapmayı, balkonda bir fideyi yeşertmeyi, yeşil sahada bir topun peşinden koşmayı ya da bir kap suyla bir canı yaşatmayı koyabilmektir. Çocuk dijital dünyada "tüketici" olmaktan sıkıldığında, yaşamın içinde bir "kaşif" ve "koruyucu" olmayı hızla öğrenecektir.
Okul kapandığında eğitim bitmez, sadece şekil değiştirir. En verimli tatil; sabahı hareketle başlayan, öğleden sonrasında nitelikli bir kitapla derinleşen, akşamında ise aileyle ya da büyüklerle paylaşılan hayat tecrübeleriyle zenginleşen tatildir. Yeter ki beton binaların ve dijital ekranların dışında da şahane bir hayat olduğunu çocuklarımıza önce biz yaşayarak gösterelim.
