SARAYLAR'DA 1998'DE BAŞLAYAN BİR SANAT HİKÂYESİ
Bugün Marmara Adası denildiğinde akla ilk olarak mermer geliyor. Ancak adanın mermerle ilişkisi yalnızca ekonomik bir faaliyet değil.
Antik çağda Prokonnesos adıyla bilinen Marmara Adası, yüzyıllar boyunca mermer üretiminin önemli merkezlerinden biri oldu. Prokonnesos mermeri Roma ve Bizans dünyasında mimari eserlerden sütunlara, lahitlerden çeşitli süsleme unsurlarına kadar geniş bir alanda kullanıldı. Günümüzde de adanın kuzeyindeki Saraylar bölgesi mermer ocaklarıyla biliniyor.
İşte bu tarihi mirası yeniden sanatla buluşturma fikri, 1998 yılında hayata geçirildi.
Mimar Sinan Üniversitesi ile Saraylar Belediyesi iş birliğiyle düzenlenen I. Ulusal Saraylar Prokonnesos Mermer Heykel Sempozyumu, 6-31 Temmuz 1998 tarihleri arasında gerçekleştirildi. Sempozyumun temel amacı yalnızca heykel üretmek değildi.
Dönemin üniversite yönetiminin hazırladığı katalogda amaç; Saraylar'ın kültürel ve sanatsal yaşamını yeniden canlandırmak, yöre halkının potansiyelini ortaya çıkarmak, mermeri yalnızca hammadde olarak görmekten çıkarmak ve bölgenin değerlerini Türkiye'de ve dünyada tanıtmak olarak ifade ediliyordu.
Başka bir ifadeyle bugün “kültür turizmi”, “yerel değerlerin markalaştırılması” ve “sanat yoluyla destinasyon tanıtımı” diye konuştuğumuz anlayış, Saraylar'da 28 yıl önce düşünülmüştü.
İLK SEMPOZYUMDA KİMLER VARDI?
1998'deki ilk sempozyuma Ayla Aksungur, Filinta Önal, Funda Günaydın, Mustafa Bulat, Mustafa Yüksel, Ömer Yavuz ve Selçuk Yılmaz katıldı.
İlk organizasyon ulusal nitelikteydi.
Ancak proje kısa süre içinde uluslararası bir kimliğe kavuştu. Marmara mermeri, bu kez Türkiye'den sanatçıların yanı sıra dünyanın farklı ülkelerinden gelen heykeltıraşların da çalışma malzemesi oldu.
Sempozyumun adı da giderek daha anlamlı hale geldi:
Prokonnesos Mermer Heykel Sempozyumu.
Çünkü sanatçıların kullandığı taş, herhangi bir mermer değildi.
Heykel, mermerin doğduğu yerde yapılıyordu.
MERMER OCAĞINDAN SANAT ATÖLYESİNE
Sempozyumun en önemli özelliği, sanatçıların Marmara Adası'na gelip hazır bir mermer blok üzerinde çalışmasıydı.
Günler boyunca Saraylar'da farklı ülkelerden gelen heykeltıraşların çekiç ve keski sesleri duyuldu.
Taşın büyük bölümü önce kaba biçimde yontuluyor, daha sonra sanatçının tasarımına göre şekilleniyor, taşlama ve ince işçilik aşamalarından geçerek bir sanat eserine dönüşüyordu.
2017 yılında düzenlenen 17. Uluslararası Prokonnesos Mermer Heykel Sempozyumu'nda dünyanın çeşitli ülkelerinden gelen heykeltıraşlar yaklaşık bir ay boyunca Saraylar'da çalıştı. Organizasyonun İMİB sponsorluğunda gerçekleştirildiği ve Türk doğal taşlarının tanıtımının da hedeflendiği belirtiliyordu.
Böylece Saraylar yalnızca mermer çıkarılan bir yer olmaktan çıkıyor;
mermerin işlendiği, sanat eserine dönüştürüldüğü bir açık hava sanat merkezine dönüşüyordu.
22 SEMPOZYUMDA 22 YILLIK BİR GELENEK OLUŞTU
Sempozyumun numaralandırılması da hikâyenin ne kadar uzun sürdüğünü gösteriyor.
1998'de başlayan organizasyon, 2017'de 17'nci, 2020'de 20'nci ve 2022'de 22'nci kez gerçekleştirildi.
Burada önemli bir ayrıntı var:
2022'deki organizasyon gerçekten 22'nci sempozyumdu.
Marmara Adalar Belediyesi'nin resmi internet sitesinde 22. Uluslararası Heykel Sempozyumu'nun 22 Ağustos-22 Eylül 2022 tarihleri arasında Saraylar'da gerçekleştirildiği kayıt altında.
Dolayısıyla bugüne kadar:
22 sempozyum gerçekleştirildi.
Bu, yaklaşık çeyrek asırlık bir kültür-sanat geleneği anlamına geliyor.
2020'DE BİLE GELENEK BOZULMADI
Sempozyumun ne kadar yerleşmiş bir organizasyona dönüştüğünü gösteren örneklerden biri de pandemi yılı olan 2020.
O yıl 20. Uluslararası Prokonnesos Heykel Sempozyumu Saraylar'da gerçekleştirildi.
Yaklaşık 3 metreküp Marmara mermeri kullanıldı. Tema ise “Ada Değerleri” olarak belirlendi. Sanatçılardan insan ve kent ilişkisi üzerine fonksiyonel heykeller üretmeleri istendi.
Yani dünya çapında pandemi nedeniyle kültür-sanat etkinliklerinin büyük bölümünün durduğu bir dönemde bile Prokonnesos geleneği devam etti.
Bu ayrıntı, sonrasındaki sessizliği daha da dikkat çekici hale getiriyor.
2022'DE 22'NCİ KEZ ÇEKİÇ SESLERİ YÜKSELDİ
Ve son perde...
22 Ağustos 2022'de Saraylar'da 22. Uluslararası Prokonnesos Heykel Sempozyumu başladı.
Etkinlik 22 Ağustos-22 Eylül tarihleri arasında gerçekleştirildi.
Sempozyumun son gününde sanatçıların tamamladığı eserler Saraylar Mahallesi İskele Meydanı'nda sergilendi.
O yılın sanatçıları:
Aldo Shiroma Uza
Alex Sorokin
Laura Marcos
Ozan Dursun
Sevda Kocatepe
Hakan Şengönül oldu.
Yani 22'nci sempozyumda da uluslararası kimlik korunmuştu.
Organizasyonun arkasında ise Kültür ve Turizm Bakanlığı, Balıkesir Büyükşehir Belediyesi, İstanbul Maden İhracatçıları Birliği (İMİB) ve Marmara Adalar Belediyesi bulunuyordu.
VE SONRA... ÇEKİÇ SESLERİ KESİLDİ
2022'de 22'ncisi yapılan sempozyum neden 2023'te 23'üncü kez yapılmadı?
Neden 2024'te 24'üncüsü düzenlenmedi?
Neden 2025'te Saraylar'da yeni sanatçılar görülmedi?
Ve daha da önemlisi:
2026'da neden 25. Prokonnesos Heykel Sempozyumu için hazırlık yok?
Yaptığımız taramada 2023, 2024, 2025 ve 2026 yıllarında Saraylar'da 23, 24 veya 25. Prokonnesos Heykel Sempozyumu düzenlendiğini gösteren güvenilir bir resmi kayda rastlanmadı.
Marmara Belediyesi'nin etkinlik arşivinde de görünen son kayıt 22. Uluslararası Heykel Sempozyumu.
Belediye tarafından sempozyumun neden sona erdirildiğini açıklayan resmi bir duyuruya da ulaşılabilmiş değil.
Bu nedenle “şu nedenle bitirildi” demek bugün için doğru olmaz.
İLGİNÇ OLAN: HEYKEL GELENEĞİ TAMAMEN YOK OLMADI
Fakat araştırmanın en dikkat çekici bulgusu burada ortaya çıkıyor.
Marmara Adası'nın mermeri heykel sanatından çekilmiş değil.
Tam tersine...
Marmara Adalar Belediyesi, Marmara mermerinin kullanıldığı başka heykel organizasyonlarında da yer aldı.
Örneğin Gömeç'teki Kuzey Ege Gömeç Heykel Sempozyumu sürecinde Marmara Adalar Belediyesi paydaşlar arasında yer aldı. 2022'deki organizasyonda yerli ve yabancı 12 heykeltıraş Marmara mermeriyle eserler üretti.
Bu durum çok önemli. “Marmara mermeri heykel için artık kullanılmıyor” değil.
Mesele daha çok “Marmara mermerinin sanatla buluştuğu merkez neden Marmara Adası olmaktan çıktı?” sorusuna dönüşüyor.
MARMARA MERMERİ KUŞADASI'NA KADAR GİTTİ
Bu durumun daha güncel bir örneği de Kuşadası.
2025 yılında gerçekleştirilen 5. Uluslararası Kuşadası Neopolis Heykel Sempozyumunda Marmara Adalar Belediyesi katkı sağlayan kurumlar arasında yer aldı.
Yani bir zamanlar heykeltıraşların Marmara Adası'na gelmesini sağlayan kurum, bugün başka bir kentte düzenlenen heykel organizasyonuna katkı veren aktörlerden biri olarak karşımıza çıkıyor.
Bu tablo ister istemez şu soruyu doğuruyor: Sanatçıyı Marmara Adası'na getiren sistem neden artık Saraylar'da kurulamadı?
SEMPOZYUMUN EN BÜYÜK KAZANIMI: AÇIK HAVA HEYKEL MÜZESİ
Sempozyumların amacı yalnızca bir ay boyunca sanatçıları adada ağırlamak değildi.
Her yıl ortaya çıkan eserler Saraylar'da bırakılıyor ve böylece kalıcı bir açık hava heykel koleksiyonu oluşuyordu.
2021 tarihli bir doğal taş araştırmasında da Saraylar'ın mermerle ve heykel sempozyumlarıyla özdeşleştiği, sempozyum sayesinde Türk ve yabancı heykeltıraşların Marmara Adası mermerinden eserler ürettiği ve meydanların sanat eserleriyle donatıldığı aktarılıyor.
Bu açıdan bakıldığında 22 yıllık organizasyon yalnızca bir etkinlik takvimi değil.
Saraylar'ın açık hava sanat hafızası.
BUGÜN SARAYLAR'DA NE VAR?
Bugün Saraylar'a giden bir ziyaretçi hâlâ geçmiş yılların izlerini görebiliyor.
Meydanlarda, sokaklarda ve kamusal alanlarda sempozyumlarda üretilen mermer heykeller bulunuyor.
Bu eserler aslında adanın yaşayan bir müzesi niteliğinde.
Fakat müze büyümüyor.
Çünkü yeni sempozyum yapılmadığı sürece:
yeni sanatçı yok, yeni eser yok, yeni uluslararası buluşma yok.
Bir zamanlar her yaz çekiş, keski ve taşlama seslerinin yükseldiği Saraylar'da bu gelenek şimdilik durmuş durumda.
NEDEN BİTTİ? BELGELER NE SÖYLÜYOR?
Burada araştırmanın en önemli sonucu şu:
Sempozyumun sona erme nedenine ilişkin kamuoyuna açıklanmış net bir resmi gerekçe bulunmuyor.
Ancak organizasyonların finansman yapısına bakıldığında bunun yalnızca belediyenin tek başına karar vereceği basit bir etkinlik olmadığı görülüyor.
2017'de İMİB sponsorluğu açıkça belirtiliyor.
2020'de Balıkesir Büyükşehir Belediyesi ve Esit Enerji desteği görülüyor.
2022'de ise Kültür ve Turizm Bakanlığı, Balıkesir Büyükşehir Belediyesi, İMİB ve Marmara Adalar Belediyesi organizasyonun destekçileri arasında yer alıyor.
Dolayısıyla sempozyumun sürdürülebilmesi;
belediye + merkezi idare + meslek kuruluşu + sponsor + sanat çevresi
gibi birden fazla aktörün birlikte hareket etmesine bağlıydı.
Bu ortaklığın 2022 sonrasında aynı biçimde devam etmemesi, organizasyonun durmasının olası nedenlerinden biri olabilir.
Fakat bunu “kesin neden” olarak yazmak için ilgili kurumların açıklaması gerekiyor.
BİR BAŞKA İHTİMAL: ÖNCELİKLER DEĞİŞTİ
Marmara Adalar Belediyesi'nin son yıllardaki etkinliklerine bakıldığında farklı turizm, spor, kültür ve ada yaşamı organizasyonlarının öne çıktığı görülüyor. Belediyenin resmi etkinlik arşivinde 2022 sempozyumunun ardından farklı etkinliklerin yer aldığı görülürken yeni bir Prokonnesos sempozyumu kaydı görünmüyor.
Bu da yerel yönetimin kültür-sanat bütçesi ve etkinlik önceliklerinde değişiklik olmuş olabileceği ihtimalini gündeme getiriyor.
Ancak yine:
Bu bir araştırma bulgusudur; resmi olarak açıklanmış neden değildir.
22 YILDA BİR MARKA OLUŞTU, AMA DEVAMI GELMEDİ
Aslında Prokonnesos Sempozyumu'nun en büyük başarısı burada.
1998'de ortaya atılan fikir şuydu:
“Mermeri yalnızca çıkarıp satmayalım; kendi toprağımızda sanat eserine dönüştürelim.”
Bu fikir 22 yıl boyunca uygulandı.
Yerli sanatçılar geldi.
Yabancı sanatçılar geldi.
Genç sanatçılar geldi.
Üniversiteler işin içine girdi.
İMİB destek verdi.
Büyükşehir Belediyesi destek verdi.
Bakanlık destek verdi.
Özel sektör sponsor oldu.
Ve Saraylar'ın meydanlarında yüzlerce insanın önünden geçtiği mermer eserler ortaya çıktı.
Bugün ise bu miras varlığını koruyor ama yeni halkalar eklenmiyor.
ŞİMDİ SORULMASI GEREKEN SORULAR
Marmara Adası'nın kültür ve turizm geleceği açısından asıl tartışılması gereken de bu.
1. 23. Prokonnesos Heykel Sempozyumu neden yapılmadı?
2. 2022'den sonra organizasyon için herhangi bir hazırlık yapıldı mı?
3. İMİB'in sempozyumla ilgili desteği neden sona erdi?
4. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın organizasyondaki desteği devam ediyor mu?
5. Balıkesir Büyükşehir Belediyesi'nin yeniden sempozyum düzenlenmesi konusunda bir projesi var mı?
6. Marmara Adalar Belediyesi sempozyumu yeniden başlatmayı düşünüyor mu?
7. Saraylar'da yıllar içinde üretilen heykellerin envanteri çıkarıldı mı?
8. Bu eserlerin bakım, onarım ve korunması için özel bir çalışma yapılıyor mu?
9. Sempozyum arşivleri, sanatçı listeleri ve eser katalogları dijitalleştirildi mi?
10. 22 yıllık uluslararası marka neden bugün başka kentlerdeki heykel sempozyumlarıyla ilişkilendiriliyor da kendi doğduğu yerde devam ettirilmiyor?
SONUÇ: MERMER VAR, SANATÇI VAR, GELENEK VAR… EKSİK OLAN NE?
Marmara Adası'nda hikâyenin en ilginç tarafı şu:
Mermer hâlâ orada.
Mermer ocakları hâlâ orada.
22 yıllık heykel birikimi hâlâ Saraylar'da.
Marmara mermerini işleyen sanatçılar hâlâ Türkiye'nin farklı kentlerinde eser üretiyor.
Hatta Marmara Adalar Belediyesi, Marmara mermerinin kullanıldığı başka uluslararası heykel organizasyonlarında da yer almaya devam ediyor.
Eksik olan şey ise Prokonnesos geleneğinin kendi evinde devam ettirilmesi.
1998'de başlatılan proje, ilk günkü hedefinde olduğu gibi mermeri yalnızca ekonomik bir hammadde olmaktan çıkarıp kültürel ve sanatsal bir değere dönüştürmüştü.
22'nci sempozyumun ardından üç yılı aşkın süredir Saraylar'da yeni bir sempozyum yapılmaması, bu nedenle yalnızca bir etkinliğin takvimden çıkması olarak görülmemeli.
Bu, aynı zamanda Marmara Adası'nın kültür-sanat kimliği açısından önemli bir boşluk anlamına geliyor.
Çünkü 1998'de ortaya konulan fikir hâlâ geçerli:
Marmara'nın mermeri yalnızca çıkarılacak bir taş değil; adanın tarihini, kültürünü ve geleceğini anlatabilecek bir sanat malzemesi.
Şimdi cevabı bekleyen soru ise çok basit:
22 YIL BOYUNCA MERMERİ SANATA DÖNÜŞTÜREN PROKONNESOS SEMPOZYUMU NEDEN SUSTU?
Ve belki de daha önemlisi: ÇEKİÇLER SARAYLAR'DA YENİDEN NE ZAMAN VURACAK?
