Çinli bilim insanlarının toryum yakıt çevrimine ilişkin deneysel çalışmaları, Türkiye'de yıllar önce bu alandaki araştırmalarıyla tanınan Prof. Dr. Engin Arık'ı yeniden gündeme taşıdı.
CERN'deki çalışmaları ve Türkiye'nin nükleer teknoloji geliştirmesi yönündeki çabalarıyla bilinen Arık, 2007 yılında Isparta'da meydana gelen uçak kazasında hayatını kaybetmişti. Peki Engin Arık kimdir, toryum hakkında neler söylüyordu ve ölümüne neden olan uçak kazasında ne yaşandı?
Prof. Dr. Engin Arık Kimdir? Türkiye İçin Neler Yaptı?
Türkiye'nin yetiştirdiği önemli parçacık fizikçilerinden Prof. Dr. Engin Arık, 14 Ekim 1948'de İstanbul'da dünyaya geldi. 1969 yılında İstanbul Üniversitesi Fizik-Matematik Bölümü'nden mezun olan Arık, akademik eğitimine ABD'de devam etti.
Pittsburgh Üniversitesi'nde deneysel yüksek enerji fiziği alanında lisansüstü eğitimini tamamlayan Arık, daha sonra Londra Üniversitesi ve Rutherford Laboratuvarları'nda araştırmalar yürüttü.
1979 yılında Türkiye'ye dönerek Boğaziçi Üniversitesi Fizik Bölümü'nde görev yapmaya başladı. Akademik yaşamı boyunca hem öğrenciler yetiştirdi hem de uluslararası bilim projelerinde Türkiye'nin yer alması için çalıştı.
CERN'de Türk Bilim İnsanlarına Öncülük Etti
Engin Arık'ın bilimsel kariyerinde Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi (CERN) önemli bir yere sahipti.
Arık, CERN bünyesinde yürütülen ATLAS ve CAST deneylerinde görev aldı ve Türk araştırma gruplarının çalışmalarına öncülük etti. Bu projeler, parçacık fiziğinin temel sorularına yanıt arayan uluslararası araştırmalar arasında bulunuyordu.
Arık'ın hedeflerinden biri de Türkiye'de yüksek enerji fiziği araştırmalarının yapılabileceği bir hızlandırıcı merkezi kurulmasıydı.
Türk Hızlandırıcı Merkezi projesini destekleyen Arık, Türkiye'nin yalnızca bilimsel gelişmeleri takip eden değil, yeni teknolojiler geliştiren ülkeler arasında yer almasını istiyordu.
Toryum Çalışmalarıyla Neden Tanındı?
Prof. Dr. Engin Arık'ın kamuoyunda en çok hatırlanan çalışmalarından biri toryumun nükleer enerji üretiminde kullanılabilme potansiyeline ilişkin değerlendirmeleriydi.
Türkiye'nin toryum kaynaklarının enerji teknolojileri açısından önemli fırsatlar sunabileceğini savunan Arık, bu alanda araştırma ve teknoloji geliştirilmesine yatırım yapılması gerektiğini vurguluyordu.
Toryum-232 doğrudan yaygın nükleer reaktör yakıtları gibi kullanılabilen bir madde değil. Uygun bir reaktör ve yakıt çevrimi içerisinde nötron yakalayarak çeşitli dönüşümler sonucunda bölünebilir uranyum-233'e dönüştürülebiliyor.
Bu nedenle toryumdan elektrik üretimi, yalnızca maden rezervine sahip olmakla mümkün olmuyor. Gelişmiş reaktör teknolojileri, yakıt işleme altyapısı ve kapsamlı güvenlik sistemleri gerekiyor.
Engin Arık Neden Öldü? Isparta Uçak Kazasında Ne Yaşandı?
Prof. Dr. Engin Arık, 30 Kasım 2007 tarihinde Isparta yakınlarında meydana gelen uçak kazasında yaşamını yitirdi.
Arık, Türk Hızlandırıcı Merkezi projesiyle bağlantılı bir bilimsel toplantıya katılmak üzere Isparta'ya gidiyordu. Ancak yolculuk sırasında uçak düştü.
Kazada Engin Arık ile birlikte aynı alanda çalışan beş bilim insanı daha hayatını kaybetti:
- Doç. Dr. İskender Hikmet
- Prof. Dr. Fatma Şenel Boydağ
- Araştırma Görevlisi Özgen Berkol Doğan
- Araştırma Görevlisi Mustafa Fidan
- Engin Abat
Türkiye'nin bilim dünyasında derin üzüntü yaratan kaza, yıllar boyunca çeşitli iddialara da konu oldu.
Özellikle Arık'ın toryum ve parçacık fiziği üzerine yürüttüğü çalışmalar nedeniyle kazanın sabotaj olabileceğine ilişkin söylentiler ortaya atıldı. Ancak kazanın bir suikast veya sabotaj sonucunda meydana geldiğini ortaya koyan doğrulanmış bir bulgu bulunmuyor.
Çin'in Toryum Çalışmaları Engin Arık'ı Yeniden Gündeme Taşıdı
Çin'deki toryum araştırmalarına ilişkin gelişmeler, Arık'ın yıllar önce savunduğu nükleer teknoloji yatırımlarını yeniden hatırlattı.
Çinli araştırmacıların toryum yakıt çevriminde uranyum-233 oluşumuna yönelik deneysel çalışmaları, toryumun gelecekte nükleer enerji üretiminde nasıl değerlendirilebileceği sorusunu yeniden öne çıkardı.
Toryum-232'nin nötron yakalamasıyla başlayan süreçte önce toryum-233, ardından protaktinyum-233 ve son olarak uranyum-233 oluşabiliyor. Bu dönüşüm, toryum temelli nükleer yakıt çevriminin temelini oluşturuyor.
Ancak bu tür deneysel sonuçlar, toryumun ticari ölçekte sorunsuz ve ekonomik elektrik üretimi için hazır olduğu anlamına gelmiyor.
Engin Arık'ın yıllar önce dikkat çektiği konu da Türkiye'nin bu alandaki bilimsel bilgi birikimini geliştirmesi ve kendi teknolojisini üretebilmesiydi.
2007 yılında hayatını kaybeden Arık, Türkiye'de parçacık fiziği, hızlandırıcı teknolojileri ve toryum araştırmaları denildiğinde bugün de hatırlanan bilim insanları arasında yer alıyor.
