Türkiye'de akaryakıt piyasasında son dönemde yaşanan fiyat hareketleri araç sahiplerini hem sevindiriyor hem de düşündürüyor.
Benzinin litre fiyatına iki gün içinde peş peşe gelen indirimlerle toplam 7,62 TL'lik gerileme yaşanırken, motorin fiyatlarında benzer bir indirimin görülmemesi kafalarda soru işaretleri uyandırdı.
İstanbul Avrupa Yakası'nda benzinin litre fiyatı 76,22 TL seviyesine gerilerken, motorinin litre fiyatı 96,75 TL'de direnmeye devam ediyor. Peki, benzin ucuzlarken motorin neden aynı hızla düşmüyor? Küresel piyasalardaki veriler ve uzman analizleri ışığında, akaryakıttaki bu dev ayrışmanın arkasındaki 4 temel nedeni sizler için inceledik.
1. Rafineri Marjları ve "Crack Spread" Rekor Seviyelerde
Küresel piyasalardaki dizel sıkışıklığının en net göstergesi, ham petrol ile rafine ürün fiyatları arasındaki makası ifade eden rafineri marjları (crack spread).
JP Morgan tarafından paylaşılan verilere göre, ABD ham petrolünün varil fiyatı 95 dolar seviyesindeyken dizel fiyatları, ham petrolün varil fiyatının 160 dolar olduğu bir dönemde görülebilecek çılgın seviyelere işaret ediyor. Bu durum, dizelin ham petrole kıyasla küresel ölçekte ne kadar pahalı hale geldiğini ve pompaya doğrudan yansıdığını açıkça ortaya koyuyor.
2. Küresel Çapta Ciddi Üretim Kayıpları
Dünya genelindeki rafineri sistemlerinde yaşanan üretim kayıpları, arz açığını büyüten en büyük etkenler arasında yer alıyor.
Dünya genelinde rafinerilerin işlediği ham petrol miktarı yılın ikinci çeyreğinde günlük yaklaşık 78 milyon varile geriledi.
Bu rakam, mevsimsel ortalamanın 6 milyon varil, geçen yılın aynı döneminin ise 8 milyon varil altında kaldı.
Rusya’da rafineri üretiminin yıllık yüzde 34 düşüşle günlük 3,3 milyon varile gerilemesi ve Orta Doğu’daki işleme hacminin yüzde 23 azalması küresel rafine ürün arzını adeta abluka altına aldı. Ayrıca Çin’in rafine ürün ihracatını askıya alması piyasadaki sıkışıklığı doruğa çıkardı.
3. Arz Sıkışıklığı 2027’ye Kadar Uzayabilir
Uzmanlar, küresel dizel piyasasındaki bu krizin kısa sürede çözülmeyeceği görüşünde birleşiyor. Morgan Stanley analistleri, mevcut jeopolitik aksamalar hafiflese bile petrol ürünleri piyasalarının 2027 ortasına kadar sıkı kalabileceği uyarısında bulunuyor.
Gelecek yılın ikinci çeyreğine kadar dünya genelindeki planlı rafineri bakım çalışmaları nedeniyle günlük 3,4 milyon varillik işleme kapasitesinin devre dışı kalması bekleniyor. Bakım sezonunun normalin çok üzerine çıkacak olması, kısıtlı dizel arzını daha da daraltacak.
4. Akdeniz Piyasası ve Fiyat Mekanizması
Türkiye’de akaryakıt pompa fiyatları belirlenirken sadece Brent petrolün varil fiyatı baz alınmıyor. Hesaplamalarda Akdeniz piyasasındaki rafine ürün fiyatları, döviz kuru, vergiler ve dağıtım maliyetleri ayrı ayrı dikkate alınıyor.
Ham petrol fiyatları gerilese dahi, uluslararası piyasalarda motorinin işlenmiş ürün fiyatı yüksek seyretmeye devam ediyorsa, pompada benzinle aynı oranda indirim yapılması matematiksel olarak mümkün olmuyor. Benzin ve motorin arasındaki makasın temelinde de bu uluslararası fiyatlama mekanizması yatıyor.
