Hayalet ağlar ve mikroplastiklerle mücadelede bilimsel veriye dayalı çalışmalar uluslararası platforma taşındı. Balıkesir Büyükşehir Belediyesi, Marmara ve Ege denizlerinin korunması için yürüttüğü projeyle kıyı kentlerine örnek olabilecek bir restorasyon modeli ortaya koydu.
Balıkesir, iki denize kıyısı bulunan coğrafi konumunu denizlerin korunması konusunda bir sorumluluğa dönüştürmeyi hedefliyor. Marmara Denizi ve Kuzey Ege kıyılarında karşılaşılan hayalet ağlar, mikroplastikler ve deniz tabanındaki atık kirliliğiyle mücadele, COP31'de uluslararası kamuoyunun gündemine taşındı.
Balıkesir Büyükşehir Belediyesi'nin Türkiye Okyanus ve Denizler Pavilyonu'nda gerçekleştirdiği sunum, belediyelerin deniz ekosisteminin korunmasındaki rolünü, üniversitelerin bilimsel desteğini ve kurumlar arası iş birliğinin önemini bir araya getirdi.
Ancak denizleri korumak, kıyıdan görünen çöpleri toplamakla sınırlı değil. Deniz tabanında biriken atıkların tespit edilmesi, çıkarılması, sınıflandırılması, geri dönüşüm veya bertaraf süreçlerinin yönetilmesi ve temizlenen alanların yeniden izlenmesi gerekiyor. Balıkesir'in COP31'de tanıttığı modelin temel yaklaşımı da bu bütünlüğe dayanıyor.
Üç yıllık çalışmanın ardından beş yıllık yeni iş birliği
Balıkesir Büyükşehir Belediyesi'nin hayalet ağlarla mücadelesi COP31 sunumuyla başlamadı. Çalışmaların geçmişi, Marmara Denizi'nde 2021 yılında yaşanan müsilaj felaketinin ardından gündeme gelen deniz temizliği ve ekosistemi koruma çalışmalarına uzanıyor.
Balıkesir Büyükşehir Belediyesi ile Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi (ÇOMÜ) arasında hayalet ağların temizlenmesi amacıyla iş birliği başlatıldı. İlk üç yıllık çalışmanın ardından 25 Temmuz 2024'te protokolün beş yıl daha uzatılması kararlaştırıldı. Böylece Marmara ve Ege denizlerinde hayalet ağların tespit edilmesi ve çıkarılması çalışmalarının uzun vadeli sürdürülmesi hedeflendi.
İş birliği kapsamında belirlenen hedefler, ağların denizden çıkarılmasıyla sınırlı tutulmadı. Yapay resif alanlarının oluşturulması, bölgeye özgü kırmızı mercanların korunması, küçük balıkçıların desteklenmesi ve su altı dalış turizminin geliştirilmesi de protokolün çalışma alanları arasına alındı.
Bu yaklaşım, deniz tabanındaki atıkların temizlenmesinin yanı sıra deniz yaşamının yeniden güçlendirilmesini ve kıyı ekonomisinin korunmasını da amaçlıyor.
2026 yazında Edremit Körfezi'nde 35 bin metrekarelik alan tarandı
Projenin sahadaki çalışmalarından biri 2026 yaz sezonunda Edremit Körfezi'nde gerçekleştirildi.
Balıkesir Büyükşehir Belediyesi Çevre Koruma ve Kontrol Dairesi Başkanlığı ile ÇOMÜ'nün ortak çalışmasında yaklaşık 35 bin metrekarelik deniz alanı tarandı. Üniversite akademisyenleri ve Büyükşehir Belediyesi dalış ekibi, deniz tabanında terk edilmiş, kaybolmuş veya çeşitli nedenlerle bırakılmış ağların tespit edilmesi ve çıkarılması için çalışma yürüttü.
Çalışmaların önemli duraklarından biri Ayvalık Güneş Adası oldu. Burada deniz tabanında tespit edilen hayalet ağların çıkarılması için farklı üniversitelerden su altı teknolojisi uzmanları da ekibe destek verdi.
Belediyenin 8 Eylül 2026 tarihli açıklamasında, ağların 37-38 metre derinliklerden kaldırma balonları yardımıyla daha sığ bölgelere taşındığı, ardından yüzeye çıkarıldığı bilgisi paylaşıldı. Bir çalışmada 38 metre derinlikte bulunan trol ağının, içindeki taş ve toprak birikintileri boşaltıldıktan sonra güverteye alındığı aktarıldı.
Balıkesir Büyükşehir Belediyesi Çevre Koruma ve Kontrol Dairesi Başkanı Volkan Karateke, çalışmaların özellikle yaz ve sonbahar dönemlerinde sürdürüldüğünü, deniz tabanında her seferinde onlarca futbol sahası büyüklüğündeki alanın tarandığını açıkladı. Gönüllü vatandaşların da ağların yerlerinin belirlenmesine katkı sağladığını belirtti.
Burada önemli bir ayrıntı bulunuyor: Açıklanan 35 bin metrekare, taranan deniz alanını ifade ediyor. Bu rakam, çıkarılan hayalet ağ miktarı olarak değerlendirilmemeli. Belediyenin söz konusu açıklamasında çıkarılan ağların toplam metrekare veya kilogram karşılığına ilişkin bir rakam paylaşılmadı.
Mikroplastik kirliliği: Güre kıyılarında bilimsel araştırma
Deniz kirliliğinin diğer önemli boyutunu ise çıplak gözle görülmeyen mikroplastikler oluşturuyor.
Mikroplastikler, plastik atıkların parçalanmasıyla ortaya çıkabildiği gibi sentetik tekstil lifleri, balıkçılık malzemeleri ve endüstriyel atıklar yoluyla da sucul ortamlara ulaşabiliyor. Deniz canlılarının besin zincirine girebilen bu parçacıklar, uzun vadeli çevresel riskler oluşturuyor.
Balıkesir kıyılarında bu konuda dikkat çekici bilimsel araştırmalar da bulunuyor.
2025 yılında İstanbul Ticaret Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi'nde yayımlanan bir araştırmada, Edremit ilçesine bağlı Güre kıyısından 2024 yazında farklı günlerde alınan deniz suyu örnekleri incelendi. Araştırmada bir litre deniz suyunda 53 mikroplastik parçacığı tespit edildi. Bunların 46'sının ipliksi, 4'ünün naylon ve 3'ünün parçacık yapısında olduğu belirlendi.
Araştırmada mikroplastiklerin yapısının belirlenmesinde mikroskobik inceleme ve FTIR kimyasal analiz yöntemi kullanıldı.
Bu sonuç, Edremit Körfezi'nde mikroplastik kirliliğinin bilimsel olarak araştırılması açısından önemli. Ancak söz konusu çalışma, belediyenin hayalet ağ temizliği projesinden ayrı bir akademik araştırma. Dolayısıyla bu verileri belediyenin gerçekleştirdiği mikroplastik temizliği veya belediye tarafından yürütülen düzenli deniz suyu izleme çalışması olarak sunmamak gerekiyor.
COP31'de mikroplastik konusunun hayalet ağlarla birlikte ele alınması, mücadelenin bundan sonraki aşamasında bilimsel izleme ve ölçüm çalışmalarının önemini de ortaya koyuyor.
2025-2029 Deniz Çöpleri Eylem Planı: Hedefler neler?
Balıkesir'de denizlerin korunmasına yönelik çalışmalar yalnızca Büyükşehir Belediyesi ve üniversite iş birliğiyle yürütülen hayalet ağ temizliğinden ibaret değil. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Balıkesir Valiliği koordinasyonunda hazırlanan 2025-2029 Balıkesir Deniz Çöpleri İl Eylem Planı, önümüzdeki dönemin önemli hedeflerini ortaya koyuyor.
Planın kapsamındaki başlıca çalışmalar şöyle:
-
Deniz tabanının temizlenmesi: Deniz yüzeyi ve deniz dibindeki atıkların belirlenmesi, temizlenmesi ve kayıt altına alınması.
-
Hayalet ağlarla mücadele: Balıkçılardan alınan bilgiler ve ihbar mekanizmasıyla deniz dibindeki kayıp ağların tespit edilmesi ve çıkarılması.
-
Dere ağızlarının korunması: Denize ulaşan çöplerin önlenmesi amacıyla uygun dere ağızlarına ağ ve bariyer sistemleri kurulması, dere yataklarının temizlenmesi.
-
Balıkçıların bilinçlendirilmesi: Balıkçı barınaklarında eğitim ve denetimlerin yapılması, teknelerde denizden çıkarılan çöplerin ayrı biriktirilmesinin teşvik edilmesi.
-
Geri dönüşüm ve bertaraf: Denizden ve kıyılardan çıkarılan atıkların özelliklerine göre geri dönüşüme gönderilmesi veya uygun tesislerde bertaraf edilmesi.
-
Çevre bilinci: Mavi Bayraklı plajlarda eğitim, farkındalık ve temizlik etkinliklerinin sürdürülmesi.
Plan, Balıkesir genelinde 29 balıkçı barınağı bulunduğunu belirtiyor. Ayrıca 81 yüzme alanının 22'sinin Mavi Bayraklı, 13 tesisin ise liman, yat limanı veya iskele niteliğinde olduğunu kaydediyor. Bu alanların deniz çöpü yönetiminde birlikte değerlendirilmesi amaçlanıyor.
Hedefler kadar eksikler de önemli
2025-2029 eylem planında dikkat çeken bazı eksiklikler de bulunuyor.
Planın kendi tespitlerine göre Balıkesir kıyılarındaki deniz çöpü riskli alanlarının belirlenmesi için daha önce yürütülmüş bir proje veya çalışma bulunmuyor. Risk haritalarının oluşturulması, rüzgâr, akıntılar, kara kaynaklı faaliyetler, denizcilik ve balıkçılık faaliyetlerinin birlikte değerlendirilmesi hedefleniyor.
Dahası, dere ve nehir ağızlarında deniz çöplerinin birikmesini önlemek için ağ ve bariyer uygulamalarının henüz gerçekleştirilmediği de planda belirtiliyor. Bu uygulamaların uygun noktaların belirlenmesinden sonra hayata geçirilmesi öngörülüyor.
Bu tespitler önemli. Çünkü deniz temizliği, denize ulaşan atıkları toplamakla sınırlı kalmamalı. Atığın denize ulaşmasını önleyecek sistemlerin kurulması, kirlilik kaynaklarının belirlenmesi ve düzenli ölçüm yapılması gerekiyor.
Balıkesir'in denizleri için uluslararası iş birliği ihtiyacı
COP31'de gerçekleştirilen panelde Marmara Belediyeler Birliği Çevre Yönetimi Koordinatörü Merve Ağca'nın özellikle vurguladığı konulardan biri uluslararası iklim finansmanına erişim oldu.
Marmara Denizi'nin korunması tek bir belediyenin veya kurumun çalışmasıyla çözülebilecek bir sorun değil. Deniz akıntıları, kirlilik kaynakları, atıkların taşınması ve ekosistem üzerindeki etkiler sınırları aşan bir çevre sorunu oluşturuyor.
Bu nedenle Balıkesir, Çanakkale, Bursa, İstanbul, Kocaeli, Tekirdağ ve diğer kıyı kentlerinin ortak veri sistemiyle hareket etmesi gerekiyor.
Üniversitelerin araştırmaları, yerel yönetimlerin saha ekipleri, balıkçıların deneyimleri ve merkezi yönetimin denetim mekanizmaları aynı hedefte buluşmalı.
COP31'de gündeme getirilen bilim destekli kıyı restorasyonu yaklaşımının uluslararası ölçekte karşılık bulması da bu iş birliğinin geliştirilmesine bağlı.
Denizleri temizlemek yetmez, kirlenmesini önlemek gerekiyor
Balıkesir'in Marmara ve Ege'ye uzanan kıyıları, Türkiye'nin önemli doğal zenginlikleri arasında yer alıyor. Edremit Körfezi'nden Ayvalık'a, Erdek'ten Marmara Adası'na kadar uzanan bu kıyılar yalnızca turizm ve balıkçılık açısından değil, biyolojik çeşitlilik bakımından da büyük önem taşıyor.
Hayalet ağların deniz tabanından çıkarılması, kırmızı mercanların korunması, yapay resif alanlarının oluşturulması ve mikroplastik kirliliğinin araştırılması bu nedenle önemli çalışmalar.
Ancak COP31'de uluslararası kamuoyuna tanıtılan modelin kalıcı bir başarıya dönüşmesi için bazı soruların da yanıtlanması gerekiyor.
Kaç metrekarelik deniz alanı tarandı? Bugüne kadar kaç metrekare veya kilogram hayalet ağ çıkarıldı? Çıkarılan ağların ne kadarı geri dönüşüme kazandırıldı? Temizlenen bölgelerde biyoçeşitlilik nasıl değişti? Mikroplastik ölçümleri hangi kıyılarda, hangi aralıklarla yapılacak?
Bu soruların yanıtları, projenin başarısını ölçülebilir hale getirecek.
Balıkesir'in COP31'de tanıttığı modelin asıl değeri, bir temizlik çalışmasını uluslararası platformda anlatmasından çok, denizlerin korunmasını bilimsel verilerle, düzenli ölçümlerle ve kurumlar arası iş birliğiyle sürdürülebilir hale getirebilmesinde yatıyor.
Marmara ve Ege'nin geleceği için ihtiyaç duyulan da tam olarak bu: Bir defalık temizlik değil, sürekliliği olan bir deniz koruma politikası.
