Balıkesir'in eski sokaklarında dolaşıp da Koca Saat'in önünden geçmeyen, onun gölgesinde birini beklemeyen ya da yükselen çan sesini duymayan kaç kişi vardır?
Bugün kentin en tanınan yapılarından biri olan Balıkesir Saat Kulesi, yaklaşık iki asırdır aynı noktada duruyor. Ancak pek çok Balıkesirlinin önünden defalarca geçtiği bu kulenin geçmişinde büyük bir deprem, tamamen değişen bir mimari ve kilometrelerce uzaktan getirilen bir çan bulunuyor.
Bugün gördüğümüz beyaz taşlı, dört cepheli yapı aslında Balıkesir'in ilk saat kulesi değil. Kentin hafızasına yerleşen bu simgenin hikayesi, Osmanlı döneminde 1827 yılına kadar uzanıyor.
İlk Koca Saat Yuvarlaktı: Galata Kulesi'ne Benzeyen Yapının Hikayesi
Takvimler 1827 yılını gösterdiğinde Balıkesir'de yeni bir yapı yükselmeye başladı. Tarihi kayıtlara göre Silistre Valisi Giridizade Mehmet Paşa tarafından yaptırılan saat kulesi, dönemin şehir yaşamı için önemli bir yenilikti.
Bazı kaynaklarda yapım tarihi 1829 olarak da belirtilse de kulenin kitabesinde yer alan Hicri 1243 tarihi, 1827-1828 dönemine işaret ediyor.
İlk kulenin bugünkü yapıdan en önemli farkı mimarisiydi. Balıkesir'in ilk saat kulesi, İstanbul'daki Galata Kulesi'ni andıran yuvarlak gövdeli ve beş katlı bir yapı olarak inşa edilmişti.
Üstelik kulenin hikayesi yalnızca Balıkesir'de başlamıyordu. Yapımında Silistre'deki büyük çalar saatin planından yararlanıldığı, çanının da Silistre'den getirildiği aktarılıyor.
O yıllarda cep saatleri bugünkü kadar yaygın değildi. İnsanların zamanı öğrenebilmesi için meydanlardaki saatler büyük önem taşıyordu. Balıkesir'de yükselen bu kule de yalnızca mimari bir eser değil, günlük yaşamın düzenlenmesine yardımcı olan kamusal bir zaman göstergesiydi.
Sabah dükkanını açan esnaf, çarşıya çıkan vatandaş, işine yetişmeye çalışan insanlar... Koca Saat'in bulunduğu çevre, yıllar içerisinde kentin buluşma ve geçiş noktalarından birine dönüştü.
Fakat ilk kulenin ömrü bugünkü kadar uzun olmayacaktı.
Bir deprem, Balıkesir'in ilk Koca Saat'ini tarihe karıştırdı.
19.yüzyılın sonlarında Balıkesir'i etkileyen büyük deprem, kentin önemli yapılarında ağır hasara neden oldu. Kaynaklarda 1897 ve 1898 olarak farklı tarihlerle anılan bu sarsıntıda ilk Saat Kulesi de yıkıldı.
Yaklaşık 70 yıl boyunca şehrin üzerinde yükselen yuvarlak gövdeli yapı artık yoktu.
Balıkesir, yalnızca bir binasını değil, yıllardır kent yaşamına eşlik eden simgelerinden birini kaybetmişti.
Ancak Koca Saat'in hikayesi burada bitmedi.
1901 yılında dönemin Balıkesir Mutasarrıfı Ömer Ali Bey tarafından kulenin yeniden yaptırılması sağlandı. Bu kez Galata Kulesi'ni andıran yuvarlak mimarinin yerine kare planlı, dört cepheli bir yapı tercih edildi.
Bugün Balıkesirlilerin gördüğü Saat Kulesi, işte bu yeniden inşa döneminin eseri.
Yaklaşık 20 metre yüksekliğindeki beş katlı kule, beyaz kesme taşları ve dört yönüne yerleştirilen saatleriyle şehrin siluetindeki yerini yeniden aldı.
Üst bölümünde ahşap direklerin taşıdığı, ampir üslubunun izlerini taşıyan soğan biçimli köşk ve büyük çan bulunuyor.
Böylece Koca Saat, eski görünümünden farklı bir mimariyle de olsa Balıkesir'in merkezinde yeniden yükseldi.
Depremden Kurtulan Hafıza: Koca Saat'in Tik Takları Nasıl Yaşıyor?
Saat Kulesi'nin hikayesi yalnızca yapıldığı ve yeniden inşa edildiği tarihlerden ibaret değil.
Bir mekanik saatin yıllarca çalışabilmesi, düzenli bakım ve dikkat gerektiriyor. Balıkesir'deki tarihi saatin mekanizması da uzun yıllar boyunca insan emeğiyle çalışır durumda tutuldu.
Anadolu Ajansının 2020 yılında yayımladığı haberde, kulenin saat mekanizmasını 17 yıldır çalışır durumda tutan görevlinin hikayesi anlatılmıştı. Tarihi saatin mekanizmasının kurulması için haftada iki kez kuleye çıkılması, Koca Saat'in arkasındaki görünmeyen emeği ortaya koyuyordu.
Dışarıdan bakıldığında yalnızca akrep ve yelkovanın hareketi görülüyor. Oysa bu hareketin arkasında, kuşaktan kuşağa aktarılan bir bakım geleneği ve tarihi bir mekanizma bulunuyor.
Kule, 1962 yılında onarımdan geçti. 2021 yılında ise Balıkesir Büyükşehir Belediyesi tarafından yürütülen restorasyon çalışmalarıyla yeniden elden geçirildi.
Tarihi yapının korunmasına yönelik bu müdahaleler, Koca Saat'in gelecek kuşaklara aktarılması açısından önem taşıyor.
Koca Saat'in hikayesi bir dönem Türkiye'nin hatıra paralarına da taşındı.
Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü, 27 Kasım 2013 tarihinde Saat Kuleleri Serisi kapsamında Balıkesir Saat Kulesi için özel bir hatıra parası hazırladı.
925 ayar gümüşten üretilen, 15,55 gram ağırlığındaki hatıra parasından 2 bin adet basıldı. Üzerinde 50 TL ibaresi bulunan bu özel para, 55 TL satış fiyatıyla koleksiyonerlere sunuldu.
Böylece Balıkesir'in tarihi simgesi, yalnızca kentin meydanında değil, koleksiyonlarda da kendisine yer buldu.
Peki, Balıkesirliler için Koca Saat neden bu kadar önemli?
Çünkü bazı yapılar yalnızca taş, merdiven ve duvarlardan oluşmaz.
Bir kentte buluşma noktaları vardır. İnsanların tarif verirken kullandığı, çocukluğundan hatırladığı, yıllar sonra yeniden gördüğünde eski günleri anımsadığı yerler...
Koca Saat de Balıkesir için böyle bir yer.
Kimileri için çarşıya giderken önünden geçilen tarihi bir yapı, kimileri için çocukluk yıllarından kalan bir görüntü, kimileri için de şehir merkezinin değişmeyen işaretlerinden biri.
Etrafındaki binalar, dükkanlar ve sokaklar yıllar içinde değişirken Saat Kulesi aynı noktada kentin dönüşümüne tanıklık etmeyi sürdürüyor.
Üstelik bugünkü kule, ilk yapının depremde yıkılmasının ardından yeniden inşa edilmiş olması nedeniyle Balıkesir'in afetlerle şekillenen şehir tarihinin de somut bir parçası.
1827'de başlayan hikaye, 1901'de yeni bir mimariyle devam etti. Aradan geçen yıllarda onarımlar, restorasyonlar ve değişen şehir yaşamı Koca Saat'in çevresini dönüştürdü.
Bugün Balıkesir'in merkezinde başınızı kaldırıp Saat Kulesi'ne baktığınızda gördüğünüz şey, yalnızca zamanı gösteren tarihi bir bina değil.
Orada bir zamanlar Galata Kulesi'ni andıran başka bir yapı vardı. O yapı büyük bir depremde yıkıldı. Yerine yenisi yapıldı. Mekanizması yıllarca emek verilerek çalıştırıldı.
Ve Balıkesir değişirken Koca Saat, şehrin geçmişiyle bugün arasında bağ kurmaya devam etti.
