Ege’nin tarihi dokusuyla büyüleyen beldesi Ayvalık, taş sokaklarının denize kavuştuğu eşsiz atmosferinde kültürel mirasın en özel örneklerini barındırıyor.
Komşuluk yaptığı Yunanistan ile iç içe geçen yaşam biçimlerinin mimariye yansıdığı kentte, mübadele dönemiyle birlikte değişen ibadet ihtiyaçları doğrultusunda şekillenen yapılar arasında Saatli Camii ilk sırada yer alıyor.
Agai İanni Kilisesi’nden Saatli Camii’ne
Ayvalık’ın ekonomik olarak güçlü olduğu dönemde (1850 ya da bazı kaynaklara göre 1870) eğimli ve düz arazinin birleştiği noktada Agai İanni (Ayos Yannis) Kilisesi olarak inşa edilen yapı, kentin en görkemli eserlerinden biridir. 1928 yılına gelindiğinde, mübadele ile kente yerleşen Müslüman halkın ibadet ihtiyacını karşılamak amacıyla camiye dönüştürülmüştür.
Aynı mekanda farklı dinlerin dualarını ağırlayan yapı, üzeri kapatılan ikonalar dışında özgün mimari dokusunu büyük oranda korumuştur. Haç kollarından doğuda bulunan penceresi mihraba çevrilmiş ve iç mekana ahşap bir minber eklenmiştir.
Çan Kulesinden Saat Kulesine Adını Veren Dönüşüm
Taksiyarhis Kilisesi ve Çınarlı Camii ile birlikte Ayvalık silüetinin en belirgin parçası olan yapı, adını üzerindeki saatten almaktadır. İlk yıllarda Çarşı Camii olarak anılsa da 1944 depreminde yıkılan çan kulesinin onarılarak saat kulesine dönüştürülmesiyle "Saatli Camii" ismini almıştır. Kulenin kuzey ile güneyinde kare, doğu ile batısında ise yuvarlak saatler yer almaktadır.
Sarımsak taşından inşa edilen mimari detayları, üç nefli ve tek apsisli Yunan haçı planı ile dikkat çeken yapı, Ayvalık’ın en yüksek ve özgün binalarından biri konumundadır.
II. Abdülhamid Dönemi ve Simgesel Anlamı
Saatli Camii’nin yanı sıra kentte II. Abdülhamid döneminde az sayıdaki Müslüman nüfus için inşa edilen Minareli Camii de Ayvalık'taki özgün yapılar arasındadır. Araştırmacı Kerem Özel, bu dönemde inşa edilen ibadet mekanlarının yalnızca cemaate hizmet etmenin ötesinde, 1821 isyanı sonrasında merkezi yönetimin kent üzerindeki idari ve simgesel gücünü temsil ettiğini belirtir.
